SYNAGOGA W MOSTACH WIELKICH
wspomnienia z kresów – 033 – SYNAGOGA W MOSTACH WIELKICH
Jadąc trasą z Żółkwi na Czerwonogród (niegdyś Krystynopol) zatrzymuje się w Mostach Wielkich dawniej Augustów, Mostki. Miasteczko urokliwie położone jest nad rzeką Rata, dopływem Bugu. ad rzeka Ratą. Do 17 września 1939 Mosty Wielkie były polskim miastem, w powiat żółkiewskim, województwie lwowskim.
To tutaj urodził się wybitny polski matematyk, jeden z przedstawicieli lwowskiej szkoły matematycznej Włodzimierz Stożek (ur. 23 lipca 1883, zamordowany z 3/4 lipca 1941 we Lwowie). Kiedyś żyli tu w zgodzie Polacy, Żydzi, Rusini. II wojna św. odmieniła wszystko.
W centrum położony jest odzyskany w 1991 roku murowany kościół p.w. Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny i św. Antoniego. Zamknięty przez Sowietów w 1945 roku spłonął w 1949 roku. Ruiny zaadaptowano na piekarnię. Dzisiaj kościół jest odbudowany i użytkowany przez lokalna wspólnotę.
Tego szczęścia nie miała synagoga, która obecnie ruina swym wygładem przypominająca modernistyczną synagogę z początków XX wieku. Budowla składa się z sali głównej na planie kwadratu i dwukondygnacyjnego babińca. Po drugiej wojnie światowej urządzono tu magazyn produktów spożywczych. Opuszczona w latach pięćdziesiątych popadła w ruinę. Dzisiaj po zapadnięciu dachu stan przedstawia się tragicznie. Pomieszczenia porośnięte krzewami i trawą wywołują przygnębienie. Wejście zabezpieczone bramą i kratą. Z pobliskiego już nieistniejącego cmentarza żydowskiego przeniesiono kilkanaście macew ( stelanagrobna w formie pionowej płyty). W dniach 6-8 lipca 1941 Niemcy z ukraińskimi policjantami dokonali mordów Żydów rozstrzeliwując 100 przedstawicieli żydowskiej inteligencji. W samej synagodze spalono 19 Żydów
Mosty Wielkie jak wiele miasteczek i wsi dotknęła również fala ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. W latach 1943-1944 nacjonaliści Ukraińcy zamordowali tu 73 Polaków. W 1996 roku na cmentarzu w Mostach Wielkich odsłonięto pomnik ofiar.
tekst i fot. Ryszard Fraczek
