Kobiety z Kresów - ESTER RACHEL KAMIŃSKA
10 MARCA 1870 ROKU W POROZOWIE KOŁO WOŁKOWYSKA URODZIŁA SIĘ ESTER RACHEL KAMIŃSKA, AKTORKA TEATRALNA PRZYRÓWNYWANA PRZEZ WSPÓŁCZESNYCH DO ELEONORY DUSE I SARY BERNHARDT, NAZYWANA „MATKĄ ŻYDOWSKIEGO TEATRU”. GRAŁA W JĘZYKU JIDYSZ.
Była jedną z najwybitniejszych aktorek teatru żydowskiego. Grała w języku jidysz, w którym przybliżała widzom również repertuar światowej klasyki dramatu. Wraz z mężem założyła pierwszy zinstytucjonalizowany teatr żydowski.
Była siódmym dzieckiem Szymona Halperna, kantora synagogalnego. Pochodziła z biednej rodziny żydowskiej. Kiedy miała siedemnaście lat, z rodzicami przeprowadziła się do Warszawy. Ester pracowała w fabrykach papierosów, wstążek i kapeluszy. Marzeniem jej był teatr. Mimo sprzeciwu rodziców nie zrezygnowała ze swej pasji. Zadebiutowała amatorsko w wieku 18 lat. Jako młoda dziewczyna występowała w wędrownych trupach teatralnych, które jeździły po małych miasteczkach Europy Wschodniej. Z uwagi na to, że nie było prawdziwych teatrów jidysz, aktorzy często grali w karczmach czy stodołach. W 1892 roku wystąpiła profesjonalnie na deskach warszawskiego teatrzyku „Eldorado”. Rok później wyszła za mąż za Abrahama Izaaka Kamińskiego, którego poznała, grając w jego grupie teatralnej. Kamińscy mieli trójkę dzieci: Reginę, Idę oraz Józefa. Małżonkowie założyli jedną z najsłynniejszych trup teatralnych jidysz w Europie. Podróżowali z nią po Polsce, Rosji, Ukrainie, Rumunii. Często przewozili scenografię i kostiumy w skrzyniach kolejowych. Ester Kamińska grała niezwykle emocjonalnie. Podczas spektakli widzowie płakali, wstawali z miejsc. Jedna z gazet napisała, że gdy grała matkę tracącą dziecko, cała sala szlochała. Podczas jednego ze spektakli, a było to w Imperium Rosyjskim, nie było sali teatralnej. Występ zorganizowano więc w stodole. Publiczność siedziała na workach zboża. Na końcu stodoły stały konie i krowy. Podczas dramatycznej sceny krowa zaczęła muczeć, co wywołało śmiech. Innym razem podczas transportu koleją zaginęły skrzynie z dekoracjami. Aktorzy wykonali zasłony z prześcieradeł, a kostiumy ze starych ubrań i podczas występu improwizowali. Publiczność była zachwycona „naturalnym występem”, nie wiedząc o improwizacji. Często występom bacznie przyglądała się policja rosyjska po doniesieniach, że teatr jidysz szerzy idee polityczne. Któregoś razu policja przerwała występ, zapaliła światła, sprawdziła scenariusz i przesłuchała aktorów. Po kontroli pozwolono grać dalej. Publiczność podziwiała aktorów za odwagę i na stojąco zrobiła im owację. Zdarzyło się też, że jedna z sal miała dziurawy dach. Podczas spektaklu zaczął padać deszcz. Widzowie siedzieli z parasolami, a aktorzy grali między kałużami. Kamińska po spektaklu miała powiedzieć żartem: „Jeśli publiczność zostaje mimo deszczu, to znaczy, że sztuka jest dobra”. W biedniejszych miejscowościach ludzie nie zawsze mieli pieniądze na bilety, dlatego zdarzało się, że widzowie płacili jajkami, chlebem, ziemniakami i kurami. Dzięki temu zespół miał co jeść podczas podróży.
W 1899 roku w Hotelu Teatralnym w Odessie urodziła się wspomniana córka Ester – Ida Kamińska, w przyszłości pierwsza kobieta, która w 1967 roku nominowana była do Oscara za rolę sklepikarki w czechosłowackim filmie „Sklep przy głównej ulicy”.
Kamińscy wyruszyli na tournée do Ameryki. Z zebranych środków w 1913 roku założyli w Warszawie przy ul. Oboźnej pierwszy stały teatr jidysz o wysokim poziomie artystycznym.
W 1914 r. ruszyli na kolejne tournée. Tym razem na trasie był Petersburg, Kijów, Odessa i Paryż. Kamińska grała w jidysz, po polsku i rosyjsku role młodych dziewcząt i kobiet w sztukach pisarzy żydowskich. Zagrała m.in. tytułową rolę w „Sierota Chasia” Jakuba Gordina i Lei w „Siostrach Icchoka” Lejba Pereca, a także Amalię w „Zbójcach” Friedricha Schillera i Norę w „Domu lalki” Henrika Ibsena.
Podczas I wojny światowej występowała wraz z córką Idą i jej mężem Zygmuntem Turkowem. W 1918 roku w Łomży podczas występów zmarł Abraham Kamiński. Po pogrzebie męża Ester Rachel pojechała na kolejne tournée na Litwę, Ukrainę i do Rosji. W 1920 roku schorowana powróciła do Warszawy.
Ester Rachel Kamińska zmarła 27 grudnia 1925 roku w wieku 55 lat. Jej pogrzeb był wielkim wydarzeniem. Przyszły tysiące ludzi.
Dla wielu była symbolem kultury żydowskiej w Europie Wschodniej. Została pochowana na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej.
Fot: autor nieznany, źródło: Zusman Segałowicz, Tlomacke 13 (fun farbrentn nektn), Polona. domena publiczna.
fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN.